2018 წ. ნობელის პრემიის ლაურეატები ეკონომიკაში ➥ეკონიმიკური ზრდის შესახებ│

ამერიკელმა მეცნიერებმა ნორდჰაუსმა და რომერმა 2018 წელს მიიღეს ნობელის პრემია ეკონომიკის დარგში იმ დამსახურებისთვის, რომ მსოფლიო მიაახლოვეს სიმდიდრის ბუნების გაგებასთან და ახსნეს, როგორ შეიძლება ადამიანების ცხოვრების გაუმჯობესება ყველგან და მუდმივად და არა რაღაც ცალკეული ციკლებით და კრიზისებზე გაწეული შესვენებებით.

ულიამ ნორდჰაუსი და პოლ რომერი

საუბილეო 50-ე პრიზი, რომელიც ფორმალურად არ წარმოადგენს ნობელის პრემიას, მაგრამ გადაიცემა იმავე ცერემონიანაზე და იმავე კომიტეტის მიერ, მიენიჭათ ამერიკელ უილიამ ნორდჰაუსს იელის უნივერსიტეტიდან და მის თანამემამულეს პოლ რომერს, რომელიც მსოფლიო ბანკის მთავარი ეკონომისტი იყო.

მათმა შრომებმა ახალი შუქი მოფინეს  პლანეტის 2 ”ფუნდამენტურ და გადაუდებელ პრობლემას”; ეს პრობლემები გლობალური ხასიათისაა და საჭიროებს ზოგადსაკაცობრიო მიდგომას ათწლეულების განმავლობაში. სწორედ ამიტომაც გადაწყვიტა შვედეთის სამეფო მეცნიერებათა აკადემიამ ნორდჰაუს-რომერის ტანდემისთვის პრესტიჟული ჯილდოს მინიჭება.

ჩვენ შევეცდებით მაქსიმალურად გასაგები ენით აგიხსნათ, რაში მდგომარეობს ამერიკელი მეცნიერების დამსახურება.

რომერმა და ნორდჰაუსმა მეცნიერება წინ წაწიეს მთავარი პრობლემის გადაჭრის გზაზე: რის საფუძველზე იზრდება ეკონომიკა და როგორ გავაკეთოთ ისე, რომ ზრდა იყოს მდგრადი და ყოვლისმომცველი. ეს საშუალებას მოგვცემდა მოგვესპო სიღარიბე და უთანასწორობა. 

რომერმა განავითარა თეორია, რომლის თანახმად ზრდის საფუძველი ტექნოლოგიურ პროგრესში მდგომარეობას, ხოლო ამისთვის კი საუკეთესო გარემო სახელმწიფოს მიერ რეგულირებადი საბაზრო ეკონომიკაა.

უილიამ ნორდჰაუსმა მაგალითად ახსნა რა კავშირშია სათბურის გაზის გამოსროლა ეკონომიკურ განვითარებასთან და როგორ გამოვთვალოთ, თუ რამდენად გაუარესდება ადამიანების კეთილდღეობა კლიმატური ცვლილებების შედეგად.

58ea7941dafb0.jpg

მსოფლიო ეკონომიკური ზრდის თავსატეხი ჯერ კიდევ შორსაა გადაჭრისგან, თუმცა რომერმა და ნორდჰაუსმა პაზლის სხვადასხვა ნაწილები დაალაგეს და სამეცნიერო ფუნდამენტი ჩაუყარეს იმ პოლიტიკური გადაწყვეტილების მიღებას, რომლებიც მიზნად ისახავენ ცხოვრების დონის ამაღლებას მუდმივად და შეუქცევადად.

რომერი და ნორდჰაუსი ეკონომიკაში გრძელვადიან ტენდენციებს იკვლევენ: მათ კვლევის საგანი საუკუნეები და ათწლეულებია და არა ხანმოკლე ციკლური ცვლილებები. ჩიტის ფრენის სიმაღლიდან ისინი იმ პრობლემებს განსაზღვარვენ, რომლებსაც დაგროვების შედეგად ზიანი და სარგებელი მოაქვთ.

არტურ პიგუ

ის რომ ”ველური კაპიტალიზმი” და ”თავისუფალი ბაზარი” არ წარმოადგენს ოპტიმალურ გარემოს საყოველთაო სიმდიდრის და კეთილდღეობის დასაგროვებლად უკვე აქსიომას წარმოადგენს, რამეთუ აკადემიურ წრეებში ამის შესახებ უკვე რამდენიმე ათეული წელია ცნობილი. ამაზე ჯერ კიდევ ბრიტანელი ეკონომისტი არტურ პიგუ წერდა 1920-იან წლებში თავის ნაშრომში ”კეთილდღეობის ეკონომიკური თეორია“. ეკონომიკური გადახრები სახელმწიფომ უნდა არეგულიროს სხვადასხვა სუბსიდიების და შეღავათების დაწესებით  ეკონომიკაში სასარგებლო გადახრების წასახალისბელად და მეორეს მხრივ გადასახადების და აკრძალვების გამოყენებით – ზიანის აღმოსაფხვრელად.

მაგრამ ერთია დიაგნოსტირება და შესაძლო დაავადების შესახებ საზოგადოების გართხილება, რაც დროთა განმავლობაში შეიძლება მძიმე ავადმყოფობაში გადაიზარდოს, ხოლო მეორეა მკურნალობის ზუსტი მეთოდების განსაზღვრა. სწორედ ამ მეორე პრობლემით დაკავდნენ ნორდჰაუსი და რომერი.

მათ ცალ-ცალკე, თითოეულმა საკუთარ სფეროში სამეცნიერო მოდელი ააგეს, რომლებიც ეკონომისტებს საშუალებას აძლევს შედარებით ზუსტად განსაზღვრონ თუ რა უნდა ქნან პოლიტიკოსებმა და ჩინოვნიკებმა ეკონომიკაში სხვადასხვა გამრუდებების გამოსასწორებლად, რასაც ბაზარი ვერ არეგულირებს.

ნორდჰაუსის სპეციალიზაცია არის არასახარბიელო ბუნებრივი ფაქტორები, რომლითაც ეკონომიკა ზარალდება და საერთო ჯამში ცხოვრების დონე მცირდება. მან შექმნა მოდელები იმის შესაფასებლად თუ როგორც აფერხებს განვითარებას სასათბურე გაზის გამოსროლა და კლიმატის ცვლილება. ამიერიდან ამ მოდელის გამოყენება ყველგან შეიძლება. 

რომერი, პირიქით დაკავებულია ხელსაყრელი ფაქტორების შეფასებით: ის იმ კითხვას პასუხობს თუ რა პირობებში წარმოიშობა ყველა ხშირად ახალი იდეები და ტექნოლოგიები და როგორ მოქმედებენ ისინი ეკონომიკურ ზრდაზე.

თეზისი იმის შესახებ რომ ტექნოლოგიური პროგრესი არის ეკონომიკის ზრდის საფუძველი, 1950-იან წლებში კიდევ ერთა ამერიკელმა ეკონომისტმა, შემდგომში ნობელის პრემიის ლაურეტმა რობერტ სოლოუმ წამოაყენა. თუმცა რობერტ სოლოუს თეორიაში არსებობდა მცირე ხვრელები. რომერმა ახსნა რატომ არ რჩება მოგებული ყველა ქვეყანა და რა უნდა გაკეთდეს ტექნოლოგიური გარღვევის უზრუნველსაყოფად.

ამავდროულად რომერმა დაგვანახა, რომ ახალი ტექნოლოგიების შედეგად ყველა მოგებულია და არა მხოლოდ გამომგონებლები, მაგრამ მნიშვნელოვანი შესწორებებით.

images

კერძოდ, ტექნოლოგიური გარღვევისთვის საჭიროა ფინანსურ დახმარება, მაგრამ დიდი ოდენობის კაპიტალი მხოლოდ მსხვილ კორპორაციებს და მონოპოლიებს გააჩნიათ. ამის გარდა, კვლევებს მოგება არ მოაქვთ, ამიტომაც ამით პირველ რიგში უნივერსიტეტები უნდა იყვნენ დაკავებულები და არა საბაზრო კომპანიები.

მთავარი დასკვნა რაც ამ ყველაფრიდან შეიძლება გამოვიტანოთ შემდგომში მდგომარეობს: თავისუფალი ბაზრის პირობებში ტექნოლოგიური პროგრესი არაეფექტური იქნება, აუცილებელია საბაზრო ეკონომიკის რეგულირება ქვეყნების და მთელი მსოფლიოს დონეზე. მონოპოლიების შეზღუდვა და აკრძალვა, საავტორო უფლებების დაცვა, უნივერსისტეტების განვითარება, იმ კომპანიებისთვია და სუბიექტებისთვის სოლიდური შეღავათების დაწესება, რომლებიც კვლევებით არიან დაკავებულები –  იმ ღონისძიებების არასრული ჩამონათვალია, რაც აუციელებლია კონკურენტუნარიანი გარემოს შესაქმნელად.

რატომ მეზიზღება ახალი წელი – ანტონიო გრამში

წარმოგიდგენთ იტალიელი ფილოსოფოსის, ჟურნალისტის, პოლიტიკური მოღვაწის და იტალიის კომუნისტური პარტიის ხელძღვანელის, ანტონიო გრამშის წერილს ახალი წლის დღესასწაულის კომერციულ და არაადამიანურ ბუნებაზე, რომელიც 1916 წლის 1 იანვარს იტალიურ გამოცემა Avanti-ში გამოქვეყნდა. 

141555508-e1514734956265.jpg

ყოველ დილით, როდესაც ცის საბურველის ქვეშ ვიღვიძებ, მე ვგრძნობ რომ ჩემთვის ახალი წელი დადგა.

აი რატომ მეზიზღება ეს საახალწლო დღესასწაულები, რომლებიც ისე გვიახლოვდებიან, როგორც კრედიტის დაფარვის განსაზღვრული ვადა და ჩვენს ცხოვრებას (და ადამიანურ სულს) კომერციის საკითხად აქცევს, მკაცრად განსაზღვრული ფინანსური აგნარიშგების ბალანსით, დავალიანების თანხით და ახალი ბიუჯეტით.

საახალწლო დღესასწაულების გამო ჩვენ ცხოვრების და სულის უწყვეტობის შეგრძნებას ვკარგავთ. საერთო ჯამაში ჩვენ სერიოზულად ვიწყებთ იმის დაჯერებას რომ არსებობს გარკვეული გარდამტეხი მომენტი ერთ და მეორე წელს შორის – რომ რეალურად იწყება ახალი ისტორია. თქვენ გაკრვეულ გადაწყვეტილებებს იღებთ და საკუთარ გაუბედაობას ნანობთ და ასე შემდეგ. აი რა არის ცუდის სადღესასწაულო თარიღებში.

ამბობენ რომ ქრონოლოგია ისტორიის ბირთვია. კარგით. მაშინ საჭიროა იმის აღიარება, რომ 4-5 მთავარმა სადღესასწაულო თარიღმაც კი, რომლებიც მტიკიცედ ჩაუბეჭდეს ყველა კეთილსინდისიერ ადამიანს ტვინში, ცუდი ხუმრობა ითამაშეს ისტორიასთან – ეს ეხება მათ შორის საახალწლო დღესასწაულებს: ახალი წელი ძველ რომში, შუა საუკუნეებში და ჩვენ ეპოქაში.

ყველა ეს მნიშვნელოვანი თარიღი იმდენად აღწევს ჩვენს ცნობიერებაში, იმდენად გაქვავდნენ მასში, რომ ჩვენ ხანდახან ნამდვილად გვგონია, რომ ცხოვრება იტალიაში მხოლოდ 752 წელს დაიწყო, ხოლო 1490 და 1492 წლები მთების მსგავსად მაღლდება, კაცობრიობის მიერ დატვირთული უეცრად ახალ სამყაროში და ახალ ცხოვრებაში აღმოჩენილი.

31598_169.jpg

ასე რომ თვითონ ახალი წლის თარიღი ისტორიის მანძილზე ერთგვარ დაბრკოლებად გვევლინება – იმად, რაც ისტორიის უწყვეტობის მიმოხილვის საშუალებას არ გვაძლევს, რომელიც უცვლელი ფუნდამენტური გზით ვითარდება მკვეთრი წყვეტების გარეშე – მაგალითად რა იქნებოდა კინოაპარატში ფირი რომ გაიხეს და 2 ნაწყვეტს შორის არსებულ ინტერვალში დამაბრმავებლად კაშკაშა შუქი რომ ჩანდეს. 

აი რატომ მეზიზღება ახალი წელი. მე მინდა რომ ყოველი დილა ჩემთვის ახალი წელი იყოს.

მე მინდა რომ ყოველი დღე შევაჯამო და ყოველი დღე განახლების დღედ იქცეს. დაუღალავად არ გავჩერდეთ არცერთ დღეზე. მე თვითონ ვირჩევ ჩემთვის პაუზებს, როდესაც ცხოვრების ინტენსიურობისგან თრობას ვგრძნობ და საკუთარ ცხოველურ ხასიათში ჩაღრმავება მსურს, მისგან ახალი ძალა და ენერგია რომ შევიძინო. 

არანაირი სულიერი შემგუებლობა დროის მიმართ. მე მინდა, რომ ჩემი ცხოვრების თითოეული საათი ახალი იყოს, მაგრამ წარსულთან დაკავშირებული.

არანაირი დღესასწაული მათი აუცილებელი კოლექტიური პერიოდულობით.

არანაირი დღესასწაული, რომელიც მე ჩემთვის უცხო ადამიანებთან უნდა ავღნიშნო. არანაირი დღესასწაული, რომელსაც მხოლოდ იმიტომ აღნიშნავენ რომ ჩვენი ბაბუის ბაბუებიც აღნიშნავდნენ და ამიტომაც ჩვენც იგივე უნდა გავაკეთოთ.

ეს ყველაფერი ჩემში გულისრევას იწვევს.

და ზუსტად ამ მიზეზის გამო მე სოციალიზმის დადგომას ველოდები – იმიტომ რომ ის სანაგვეზე მოისვრის ყველა ამ დღესასწაულს, რომლებიც ჩვენ სულში ვერ პოულობენ გამოძახილს. და თუ სოციალიზმი ჩვენ ახალ დღესასწაულებს მოგვცემს, ეს სულ მცირე ჩვენი ზეიმი იქნება, და არა ის რისი გადმოღებაც უსიტყვოდ გვევალება ჩვენი ჩერჩეტი წინაპრების კოპირების მეშვეობით.

evolution_to_consumerism_-_liza_aratow_0.jpg

კაპიტალიზმის სიძულვილის 10 მიზეზი

წარმოგიდგენთ ჟურნალისტის და პროზაიკოსის,  გარი ენგლერის პუბლიკაციის (Gary Engler) თარგმანს [Top 10 Reasons to Hate Capitalism]. ის ასევე ამასწინათ გამოქვეყენებული ახალი კომუნისტური მანიფესტის თანაავტორია.

JtzobrOEqdVgFD-ksbQ1yyailqwWvFSQbsxdYBpeG3QAnV2mnRJd7LfwxmYDfilZo9oAcNARdU2I20KZRgoFnbcF2STfH5dnyHtg1WzLMZU

კაპიტალისტური ეკონომიკური სისტემა სიხარბეს ადიდებს და თანამშრომლობის და კოლექტივიზმის დაკნინებას ცდილობს

1. კაპიტალისტური კორპორაციები ფსიქიკური აშლილობით იტანჯებიან, რაც მათ ანტისაზოგადოებრივ ქცევაში გამოიხატება, თანაგრძნობის და მონანიების არარსებობის გამო. მათ საკუთარი აქციონერები სწორედ ანალოგიური ქმედებების გამო ახალისებენ და  აჯილდოვბენ. კორპორაციების გაგზავნა რომ ყოფილიყო შესაძლებელი კრიმინალურ ფსიქოლოგთან, დიაგნოზი ფსიქოპათოლოგია იქნებოდა და მათ სამუდამო იზლორებას მოხდენდნენ საზოგადებისდან.

2. კაპიტალიზმი სიხარბეს ახალისებს. ეს ის სიხარბეა, რომელის მხოლოდ კაპიტალისტებისთვისაა კარგი. ნორმალურ ადამიანებს ეს ანტისაზოგადოებრივ ქცევად მიაჩნიათ და სულიერ მკვლელობად, იმაზე რომ არაფერი ვთქვათ რომ ეს ძალიან ცუდია საზოგადოებისთვის, რომელიც დამოკიდებულია ალტრუიზმზე, თანაგრძნობაზე  და სხვებზე ზრუნვაზე.

3. კაპიტალიზმი შეზღუდული პრივილეგიების და კლასობრივი წესრიგის სისტემაა, რომელიც კერძო საკუთრებაზეა დაფუძნებული. ის მდიდრების მცირეროცხოვან ჯგუფს ძალაუფლებას უგდებს ხელში, რათა მათ სამუშაო ადგილები იყიდონ და გაყიდონ, რაც იმას ნიშნავს რომ მათ შეუძლიათ გაანადგურონ მთელი საზოგაოდებები, რომლებიც ამ სამუშაოზე არიან დამოკიდებული.

4. კაპიტალისტები თავისუფლებას და ინდივიდუალიზმს ადიდებენ, მაგრამ ისინი ამ თავისუფლებას და ინვიდუალიზმს ანადგურებენ ყველასთვის, საკუთარი თავის გარდა. ყოველდღიურად გადარჩენისთვის მებრძოლი ჩვენნაირი ხალხის დიდი უმრავლესობა, ვინც ყოველდღიურად ვემორჩილებთ სხვადასხვა ბრძანებებს და ვმუშაობთ როგორც მანქანები, ვიზღუდავთ საკუთარ შემოქმედებითობას ჩვენი ბოსების მოგების ინტერესებიდან გამოდინარე.

stop-capitalism

5. კაპიტალისტები ლაქას ცხებენ თანამშრომლობას და კოლექტივიზმს, მაგრამ ისინი ქმნიან მასიურ წარმოებას, სადაც მათ მიერ დაქირავებული მუშები სწორედ ამ თვისებებს იყენებენ. მათი სისტემა მოითხოვს რომ ჩვენ პატარა ხრახნები ვიყოთ გიგანტურ, მოგებაზე ორიენტირებულ მანქანაში, მაგრამ მათ იმ ძალის ეშინიათ, რაც ჩვენ გვეძლევა და მუდამ გვინერგავენ იმ იდეას რომ ერთობლივი მუშაობა ჩვენი საკუთარი ინტერესებიდან გამომდინარე არანაკონიერი და მანკიერია. ამიტომაც კაპიტალისტები ძალ-ღონეს არ იშურებენ პროფკავშირების და მისი მსგავსი ორგანიზაცების გასანადგურებლად, რომლებიც მოსახლეობას თანამშრომლობისკენ და კოლექტიური ქმედებებისკენ მოუწოდებენ.

6. კაპიტალიზმი საჭიროებს უზარმაზარ პროპაგანდისტულ სისტემას, ყველაზე ტოტალურს ოდესმე არსებულ სისტემებს შორის, რათა ჩვენ დაგვარწმუნოს რომ კაპიტალისტური სისტემა ერთადერთი შესაძლო სისტემაა. ეს პროპაგანდა ხალხს რეკლამის, მარკეტინგის, გართობის და ხანდახან ახალი ამბების მეშვეობითაც მომხმარებლებად აქცევს. მილიონობით ადამიანი მსოფლიოს მასშტაბით დასაქმებულია იმის გამო, რომ ჩვენი გრძნობები სიყვარულის, სურვილის, ადამიანური სოლიდარობის და სამართლიანობის სახით მანიპულაციის საშუალებებად აქციოს, რათა მცირე უმრავლესობამ უფრო მეტი მოგება მიიღოს.

7. კაპიტალიზმი – ეს არის სისტემა, სადაც დომინირებს პრინციპი «ერთი დოლარი – ერთ ხმა», «ერთი ადამიანი – ერთი ხმის» ნაცვლად.  ისინი, ვინც ფლობენ აქციების უმრავლესობას (რაც დოლარების მეშვეობით შეიძინეს), მართავენ გიგანტურ კორპორაციებს, რომელთაგან ბევრი უფრო მეტ ძალაუფლებას ფლობენ ვიდრე ყველა დანარჩენი ადამიანი და სტრუქტურა, რამდენიმე მთავრობის გამოკლებით. მდიდრები საკუთარ ფულს იყენებენ არჩევნებში დომინირებისთვის, რომელმაც იდეაში ჩვენ თანაბარი უფლებები უნდა მოგვანიჭოს არჩევნის გასაკეთებლად. კაპიტალიზმის პირობებში ვისაც უფრო მეტი ფული გააჩნია, შესაბამისად მეტ უფლებასაც იძენს პროდუქტების და სერვისების მისაღებად, ასევე უფრო მეტი ზეგავლენის მოხდენა შეუძლია მთავრობაზე და ეკონომიკაზე.

8. კაპიტალიზმი ქადაგებს გაშიშვლებული, პირადი ინტერესების აღმატებულობას, მაგრამ ეს ინტერესები არ უნდა შეიცავდეს მორალს, ეკოლოგიას და ჯანსაღ აზრზს – რას მივყავართ გარემოს და საზოგადოების განადგურებამდე, კოლონიალიზმამდე, ომამდე და მასობრივი განადგურების სხვა ფორმებამდე. პირადი ინტერესები კაპიტალისტებს მოგების ძიებას აიძულებს აბსოლუტურად ყველაფერში, იმ ზარალის მიუხედავად, რაც სხვა ადამიანებს და ეკოლოგიის სისტემის შენარჩუნებას ადგება. პირადი ინტერესები კაპიტალისტებს აიძულებს გაანადგურონ ყველა კონკურენტი ეკონომიკური სისტემა და მსოფლმხედველობა, რომელიც შეიძლება ბარიერი აღმოჩნდეს მათი სიხარბის რბოლაში.

9. კაპიტალიზმი დემოკრატიის მეგობარი კი არაა, საბოლოო ჯამში მისი მტერია. კრიტიკულ სიტუაციებში კაპიტალისტები ირჩევენ კაპიტალიზმს და არა დემორკატიას. როდესაც ხალხი დემოკრატიას კაპიტალისტების ძალაუფლების დასასუტებლად იყენებს, მდიდარი და გავლენიანი ხალხი ფაშიზმის სხვადასხვა ფორმებს მიმართავენ საკუთარი პრივილეგიების შესანარჩუნებლად. 

10. კაპიტალიზმი – კიბოა, რომლითაც ჩვენი პლანეტა დაავადდა. კაპიტალიზმი მოგებას ნახულობს გლობალური დათბობიდან, რაც ჩვენი ოკეანეების განადგურებით, სხვადასხვა ქიმიქატების მეშვოებით დაბინძურებაში გამოიხატება. ის აპატენტებს ყველაფერს, რაც შეუძლია, ჩვენი სიცოხლის ჩათვლით. მხოლოდ კაპიტალიზმისგან გათავისუფლების შემთხვევაში შევძლებთ ჩვენი პლანეტის გადარჩენას.

images (1)

“შოკის დოქტრინა” – კაპიტალიზმის კატასტროფების აღმავლობა

resize_l6EqHXbf4mRQrYU9KoSp8xBLjh0APZcu_980x590.jpg

მაშინ როდესაც უამრავმა ცნობილმა ეკონომისტმა და ექსპერტმა აღიარა, რომ მსოფლიოს 2008 წლის გლობალური კრიზისი მათ გამორჩათ და მისი პროგნოზირება ვერ შეძლეს, ხანდახან გრიპის ეპიდამიას ან უეცარ მიწისძვრასაც კი ადარებდნენ მას, უამრავი მემრაცხენე ამ დროს აღტკინებული იყო: კანადელმა ანტიგლობალისტმა, ნაომი კლაინმა ფინანსურ კრიზისამდე 1 წლით ადრე შეძლო იმის ახსნა და წინასწარ გამოცნობა თუ საით მიექანებოდა ნეოლიბერალური კაპიტალისტური ეკონომიკა.

მისი “შოკის დოქტრინა” – გლობალიზაციის და ნეოლიბერალური ექსპანსიის ისტორია მესამე სამყაროს ქვეყნებსა და აშშ-ში. კლაინის ძირითადი ინტუიცია შემდეგნაირად ჟღერს:

იმისთვის რომ ქვეყანაში დამყარდეს არარეგულირებადი ბაზრის პრინციპები, ნეოლიბერალურ ეკონომიკას ესაჭიროება რყევები, კრიზისები და კატასტროფები. უფრო მეტიც, ნეოლიბერალიზმი პირდაპირ კავშირშია მათ კვლავწარმოებასთან.

რაც არ უნდა იყოს კრიზის მიზეზი – ქარიშხალი “კატრინა”, აზიური ფინანსური კრახი, სამხედრო გადატრიალებები ლათინურ ამეირკაში, საბჭოთა კავშირის დაშლა, ტიანანმენის მოედანზე დემონსტრანტების ჩაცხრილვა – მოსახლეობის სოციალურ-ფსიქოლოგიური ტრავმა არის ხელსაყრელი ნიადაგი, რომლის დროსაც იზრდება “უხილავი ხელის” და არარეგულირებადი ბაზრების მიმართ ირაციონალური რწმენა. პატარა გამარჯვების მომტანი ომი და შემდგომი პატრიოტული აღმავლობა, ნეოლიბერალიზმის კიდევ ერთი ინსტრუმენტია. რომ არა ფოლკლენდის ომი, ტეტჩერი ალბათ ვერ შეძლებდა ნეოლიბერალური რეფორმების გატარებას დიდ ბრიტანეთში. (შეგიძლიათ პარალელი გაავლოთ 2008 წლის აგვისტოს ომთან და სააკაშვილის მიერ გატარებულ ნეოლიბერალურ რეფორმებთან)

sd.jpg

მომენტებში “შოკის დოტრინის” კითხვა ცოტა რთულია – ეს გულმხურვალე ანტიკაპიტალისტური პამფლეტია, რომელიც სხვების უბედურებაზე ხელის თბობის მოყვარულ თავისუფალ ბაზარს არ ინდობს და მიწასთან ასწორებს.

თუ კლაინს ანალოგიის მოყვანა სურს, მაშინ დარწმუნებული იყავით რომ ის მილტონ ფრიდმანის იდეების რეალიზებას ამ უკანასკნელის თანამშრომლობას შეადარებს პინოჩეტთან და ფსიქიატრიულ სავაადმყოფოებში მსჯავრდებულების წამების ფაქტებსაც მოგიყვანთ. “შოკური თერაპიის” შედეგების პასუხისმგებელი პირების დასახელებისას ნაომი კლაინი დანაშაულების ბაზის მსგავსი რაღაცის შედგენას იწყებს. “შოკის დოქტრინა” ამხელს ნეოლიბერალიზმის წარმატების ცალკეულ ისტორიებს არა პუბლიცისტიკური რიტორიკის დონეზე, არამედ უამრავი დეოკუმენტების და ფაქტების მოშველიების პირობებში. აღნიშული წიგნის გამოსვლამ საკმაოდ დიდი ხმაური გამოიწვია და ჯოზეფ სტიგლიცმა მაგალითად შემდეგი სახის კომენტარი გააკეთა: “ნეოლიბერალიზმის დანაშაულები ბევრად უფრო სერიოზული ხასიათისაა, ვიდრე ეს ნაომი კლაინს ჰგონია”

 

 

რატომ ქმნის კაპიტალიზმი უაზრო სამუშაო ადგილებს?

წარმოგიდგენთ ლონდონის ეკონომიკური სკოლის პროფესორის, თანამედროვეობის ცნობილი ანარქისტის, დევიდ გრებერის პუბლიკაციის თარგმანს ქართულად “უაზრო სამუშაოების” შესახებ, რაც კაპიტალიზმის შემადგენელ ნაწილად იქცა.

001.jpg

ჯონ მეინარდ კეინზმა 1930 წელს იწინასწარმეტყველა, რომ საუკუნის ბოლომდე ტექნოლოგიები ისეთი სისწრაფით განვითარდებოდა, რომ განვითარებული ქვეყნები, მსგავსი დიდი ბრიტანეთისა და ამერიკის შეერთებული შტატებისა, მიიღებდნენ 15 საათიან სამუშაო კვირას. ჩვენ ბევრი მიზეზი გაგვაჩნია ჩავთვალოთ, რომ ის იყო მართალი. ჩვენ ხელთ არსებულ ტექნოლოგიებზე დაყრდნობით ადვილად შეიძლება ეს გეგმა სრულყოფაში მოვიყვანოთ. მაგრამ ამის მიუხედავად ეს არ ხდება. პირიქით ეს ტექნოლოგიები გამოიყენეს იმისთვის  რომ შეესწავლათ, თუ როგორ ამუშაონ ადამიანები უფრო დიდ ხანს. ამის მისაღწევად საჭირო იყო შექმნილიყო  უაზრო სამუშაო ადგილები. ამ ხრიკებით იმას მიაღწიეს, რომ ბევრი ადამიანი ევროპასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში ასრულებს ისეთ ოპერაციებს სამუშაოზე, რომელის შესრულებაც არის აზრს მოკლებული. ამას მოაქვს ღრმა ზიანი ადამიანის ფსიქიკასთვის და მორალისთვის. ეს არის ჩვენ სულზე მიყენებული ჭრილობა და შრამი. მაგრამ ამაზე არავინ საუბრობს.

bsjobs

მაგრამ რატომ არ განხორციელდა ეს კეინზიანური იდეა, რომელსაც 60-ან წლებშიც კი ელოდნენ უკვე? დღეს მიიჩნევა, რომ მან ვერ გაითვალისწინა სამომავლო კონსუმერიზმის ბუმი, რაც საგრძნობლად გაზრდიდა მოთხოვნას სხვადასხვა პროდუქტებზე. თუ გვაქვს არჩევანი ნაკლებ სამუშაო საათებს შორის და მეტ შემოსავალს შორის, ჩვენ მეორეს ავირჩევთ. ეს არის მორალის კარგი გაკვეთილი, მაგრამ საკმარისია ერთი წამით დავფიქრდეთ და მივხვდებით რომ ეს არაა სიმართლე. ჩვენ ბევრ სხვადასხვა სამუშაოს დაარსებას მოვესწარით 20-ან წლებიდან, მაგრამ მათგან ძალიან ცოტა იყო დაკავებული სუშის, აიფონების ან ლამაზი კედების პროდუქციით და დისტრიბუციით.

მაშ, რა არის ამ ახალი სამუშაოს სპეციფიკა? ახალი კვლევა, რომელიც ადარებს ამერიკის დასაქმების სფეროს 1910-იან და 2000-იან წლებში, გვპასუხობს ამ კითხვაზე ( და იმასაც დავამატებ, რომ იგივე სურათია დიდ ბრიტანეთში ). 2000 წლისთვის კატასტროფულად შემცირდა ინდუსტრიულ და სასოფლო-სამეურნეო სფეროში დასაქმებულთა რაოდენობა, სამაგიეროდ მენეჯერებისა, კლერკების, ბროკერების და სერვისის სფეროში დასაქმებულთა რაოდენობა გაიზარდა ¼-ან ¾-მდე . სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, პროდუქტიული სამუშაოების რიცხვი საგრძნობლად შემცირდა, ჩვენ მხედველობაში, რომ ავიღოთ ჩინეთის და ინდოეთის თანამედროვე ვეებერთელა სამეწარმეო სექტორი, ის  მაინც ვერ გაუტოლდება წარსულში არსებულ რაოდენობას.

იმის მაგივრად, რომ შემცირებულიყო სამუშაო საათები, იმისთვის რომ ადამიანებს უფრო მეტი დრო დარჩენოდათ თავიანთი პროექტების, მიზნების, იდეების რეალიზებისთვის, ჩვენ ვხედავთ რომ სერვისის სფერო მასიურ ზრდას განიცდის  და კიდევ უფრო მასშტაბური ზრდა აქვს ადმინისტრაციულ სფეროს, რომელმაც საერთოდ შექმნა ახალი სფეროები, მაგალითად საფინანსო სერვისი, ტელემარკეტინგი, ასევე დიდი ზრდა განიცადა კორპორატიულმა სამართალმა, აკადემიურმა და ჯანდაცვის ადმინისტრირებამ, ადამიანურმა რესურსებმა და საზოგადოებასთან ურთიერთობების სფერომ. აქ ჩვენ კიდე არ ვთვლით იმ ადმინისტრაციულ-ტექნიკურ პერსონალს, უსაფრთხოების უზრუნველყოფის პერსონალს, რომელიც არის ამ სფეროების ფუნქციონირების დამხმარე რგოლი.

ეს ყველაფერი არის „აბსურდული სამუშაო ადგილები“.

Call-center-620x350.jpg

ეს იგივეა, რომ ვიღაც არსებობდეს, ვინც ქმნის უაზრო სამუშაოებს, მხოლოდ იმისთვის რომ ჩვენ ვიყოთ დაკავებულები. და ზუსტად აქ არის ჩამარხული ძაღლის თავი. კაპიტალიზმში ეს არის ის, რაც არ უნდა მომხდარიყო. რასაკვირველია ისეთ სოციალისტურ ქვეყანაში, როგორიც იყო საბჭოთა კავშირი, სადაც სამუშაო იყო პრივილეგია და მოვალეობა, ქვეყანა თვითონ ქმნიდა იმდენ სამუშაო ადგილს, რამდენიც იყო საჭირო. (ამიტომაც ხშირად ერთი ნაჭერი ხორცის გასაყიდად საჭირო იყო სამი გამყიდველი.) ეს არის მეორე უკიდურესობა, მაგრამ საბაზრო კონკურენციას უნდა გამოეთანაბრებინა ეს. არ არის საჭირო ეკონომიკური დოქტრინების შესწავლა იმის მისახვედრად რომ კომპანიამ, რომელიც ცდილობს მოგების მაქსიმალიზაციას, არ უნდა გადაუხადოს იმ თავის თანამშრომლებს, რომელთა სამუშაო მათ არაფერს არგებს. მაგრამ რატომღაც ეს მაინც ხდება.

კომპანიებმა ნებსით თუ უნებლიეთ შეიძლება განიცადონ სწრაფი ზრდა და ასეთივე სწრაფი რეგრესი, მაგრამ ამ ყველაფრის შედეგს იმკობენ ჩვეულებრივი თანამშრომლები, რომლებიც დაკავებულნი არიან რაღაცების გადატანით, დაბეჭდვით და შესწორებით. იმის ალქიმია თუ რა ლოგიკით იზრდება ჩვეულებრივ ქაღალდზე მომუშავეთა რაოდენობა და რატომ არიან ეს ადამიანები ყოველთვის დასაქმებულები, განსხვავებით საბჭოთა კავშირისგან, ეს ადამიანები მუშაობენ 40-50 საათს კვირაში, მაშინ როდესაც ეფექტური სამუშაო შეადგენს მხოლოდ 15 საათს, როგორც კეინსი წინასწარმეტყველებდა და ამ ყველაფრის შემდეგ დარჩენილ მცირე დროს ისინი ხარჯავენ სამოტივაციო სემინარების დასწრებაში, Facebook პროფილების განახლებასა და სხვადასხვა ფაილების გადმოწერაში.

მაგრამ ამ ყველაფერზე პასუხი არ არის ეკონომიკური: ეს არის მორალის და პოლიტიკის საკითხი. პასუხი ჟღერს შემდეგნაირად – კარგი შემოსავლის და თავისუფალი დროის მქონე ბედნიერი ადამიანები წარმოადგნენ პოტენციურ საფრთხეს სისტემისთვის. მეორე მხრივ ადამიანებს ჩაუნერგეს ინსტინქტის დონეზე, რომ დისციპლინირებული სამუშაო არის ნებისმიერი ადამიანის მთავარი და უმაღლესი ვალდებულება და ნებისმიერი ადამიანი, რომელიც არ მუშაობს, არ იმსახურებს არაფერს. ეს ბევრისთვის არის უკვდავი და უდავო დოგმა.

როდესაც მე ვიკვლევდი ადმინისტრაციული ვალდებულებების და მისი პერსონალის ზრდას ბრიტანულ აკადემიურ დეპარტამენტებში, აღმოვაჩინე, რომ ეს მიგვიყვანს ჯოჯოხეთამდე. ჯოჯოხეთი არის ადამიანების მასსა, რომელიც მუშაობს ერთ კონკრეტულ საქმეზე, რომელიც მათ არ მოსწონთ და ამ საქმის შესრულებაშიც მოიკოჭლებენ. ამბობენ, რომ ეს ადამიანები არიან ეფექტური საკაბინეტო მმართველები, მაგრამ აღმოაჩენ, რომ მთელ მათი სამუშაო არის არაფერი, ანუ არაფრისმომცემი. უნდა ითქვას, რომ მთელი არაფრისმომცემი და უაზრო სამუშაოს მხოლოდ მცირე ნაწილი საჭიროებს რეალურად შესრულებას. მეტიც სისტემის მიერ დანერგილი აზროვნება ხდის ასეთ სამუშაოს აკვიატებულს და ისინი ცდილობენ, რაც შეიძლება მეტი მსგავსი სამუშაო შეითვისონ და შურთ იმათი ვინც მათზე მეტ მსგავს სამუშაოს ასრულებს.

ვთვლი, რომ ასეთია თანამედროვე უკვდავი სამუშაო დინამიკის მორალი.

ვინმე შეიძლება გამოვიდეს და მკითხოს: „ვინ ხარ შენ საერთოდ რომ გვეუბნები რა სამუშაოა საჭირო და რა არა?  ან რა საჭიროა საერთოდ ეს? როგორ ზომავ სამუშაოs წონადობას და ეფექტურობას?“ და ისინი მართლები იქნებიან, არ არის არანაირი სამუშაო ეფექტურობის შემფასებელი მექანიზმი.

მე არ მსურს, ვუთხრა ვინმეს, ვინც თვლის, რომ ის ასრულებს მსოფლიოსთვის მნიშვნელოვან სამუშაოს, რომ მის მიერ ჩატარებული სამუშაო არის უაზრო. მაგრამ რა ვუყოთ ყველა იმ ადამიანს, რომელიც თვითონ ამბობს, რომ მათ მით ჩატარებული ვეებერთელა სამუშაო არის უაზრო? ცოტა ხნის წინ მე წავაწყდი  ჩემი სკოლის მეგობარს, რომელიც 12 წლის განმავლობაში არ მინახავს. გარკვეული პერიოდის განმავლობაში ის იყო კარგი მწერალი და ასევე სოლისტი ერთ-ერთ როკ ჯგუფში, მე მქონდა მოსმენილი მისი სიმღერები რადიოში მაგრამ არ მეგონა, რომ ეს არის ადამიანი, რომელსაც მე სინამდვილეში ვიცნობდი. როგორც აღმოჩნდა მოგვიანებით ეს ინოვაციური, ნიჭიერი და მისი მუსიკა ბევრი ადამიანების გულებს ანთებდა მთელი მსოფლიოს ირგვლივ, ეს ადამიანი ამთავრებს იმით, რომ 1-2 არ შემდგარი ალბომის შემდეგ, კომპანია წყვეტს მასთან კონტრაქტს და ის ვალებში და ახალშობილი ბავშვის გამო დღეს უკვე მრავალი წელია მუშაობს კომერციულ იურისტად ერთ-ერთ ნიუ-იორკის კომპანიაში. მაშინ მათ თვითონ მითხრა, რომ მისი სამუშაო არის უაზრო და არავისთვის არაფრის მომტანი და სინამდვილეში საერთოდ არ უნდა არსებობდეს.

ვინმეს, რომ სურდეს დღეს შექმნას ისეთი სამუშაოთა სპექტრი, რომელიც დააკმაყოფილებს ყველა სფეროს და ასევე ადამიანს, ამასთანავე ფინანსური კაპიტალის მფლობელების მოთხოვნებს, წარმოუდგენელია მან რეალურ შედეგს მიაღწიოს. ნამდვილად ნიჭიერ და პროდუქტიულ თანამშრომლებს დღეს ექსპლუატაციას უწევენ.

დღეს სისტემაში მოხვედრილი ინდივიდი დგას ორი არჩევანის წინაშე, ან ის ირჩევს უმუშევრობას, რაც მისთვის სავალალოდ დასრულდება, ან ის ირჩევს უაზრო სამუშაოს, რომელიც ჩააყენებს მას ისეთ პირობებში, რომელიც არ იძლევა არც განვითარების რესურსებს, არც საამისო დროს და ასეთი პოზიციიდან ეს ადამიანები უსაფრთხო არიან მმართველი ელიტებისთვის.

ეს არის სისტემის ერთი მხარე – მეორე მდგომარეობს იმაში, რომ სისტემა ზღუდავს ნამდვილად პროდუქტიული და მნიშვნელოვანი სამუშაო მქონე ადამიანებს. სისტემა არ იყო თავიდან შექმნილი ასე და არ ატარებდა ამ მიზანს, მაგრამ ისტორიულმა გამოცდილებამ და წამიერმა გადაწყვეტილებებმა მიიყვანეს ის ამ წერტილამდე. ეს არის იმის ერთადერთი ახსნა, თუ რატომ არ მცირდება ჩვენი სამუშაო ტექნოლოგიური განვითარების პირობებში.